Αποκριά

Απόκριες στην Ελλάδα. . . 

Με τη λατινογενή λέξη Καρναβάλι, την αντίστοιχη της ελληνικής απόκρεω ή αποκριά, χαρακτηρίζεται η περίοδος των τριών εβδομάδων πριν από την Καθαρά Δευτέρα, κατά την οποία επικρατεί το έθιμο του μασκαρέματος. Κυριολεκτικά «Αποκρεά» σημαίνει τον αποχαιρετισμό της περιόδου κρεατοφαγίας ή την αποχή από το κρέας (από-κρεώ). Αντίστοιχα και η λατινογενής λέξη «Καρναβάλι» είναι σύνθετη από τις λέξεις carne = κρέας και vale = χαιρετώ.  

Το έθιμο του χαρταετού

Έθιμο για μικρά και μεγάλα παιδιά, ο χαρταετός «προσφέρει» με τις τρελές και απίθανες πτήσεις του μοναδικές στιγμές χαράς. Πώς όμως ξετυλίγεται η... καλούμπα της ιστορίας του;
Όλοι συμφωνούν πως οι χαρταετοί είναι επινόηση των ανατολικών λαών (Κινέζοι, Ιάπωνες κ.λπ.), όμως αν θέλουμε να βρούμε ποιος χρησιμοποίησε τους αετούς σαν πτητικές μηχανές θα πρέπει να γυρίσουμε στον 4ο αιώνα όταν ο φιλόσοφος, μαθηματικός, αστρονόμος και πολιτικός Αρχύτας, από τον Τάραντα της Σικελίας, εφηύρε την πρώτη πτητική μηχανή τη λεγόμενη «περιστερά του Αρχύτα». Ήταν ένα ξύλινο ομοίωμα πουλιού που πετούσε με την επενέργεια του βάρους που ήταν αναρτημένο σε τροχαλία και πεπιεσμένου αέρα που διέφευγε από μία σχισμή.

Οι αετοί της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα ήταν κατασκευασμένοι πιθανότατα από πανί, ενώ οι πρώτοι χαρταετοί αναφέρονται το 1450 στη Γερμανία και το 1606 στην Ισπανία, σε ημερολόγιο κληρικού ως παιχνίδι χαράς την ημέρα του Πάσχα. Το 1749, ο καθηγητής Αστρονομίας Γουίλσον, στη Γλασκώβη, σηκώνει τον πρώτο μετεωρολογικό αετό μαζί με τους μαθητές του και το 1754 ο Βενιαμίν Φραγκλίνος στην Αμερική διαπιστώνει τον ηλεκτρισμό της ατμόσφαιρας με αετό. Ο πρώτος κυψελοειδής τεράστιος αετός για μετεωρολογικές παρατηρήσεις υψώνεται από τον Αυστραλό Χαργκρέιβ το 1880, ενώ το 1909 ένα σύστημα αετών σηκώνει τον πρώτο άνθρωπο στον αέρα. Λέγεται επίσης, πως για να ρίξουν το πρώτο σχοινί κατασκευάζοντας τη μεγάλη γέφυρα του ποταμού Νιαγάρα χρησιμοποίησαν αετό ενώ πολλοί αετοί κατασκευάστηκαν για στρατιωτικές χρήσεις. Από τα πλουσιόπαιδα της Ευρώπης, οι χαρταετοί πέρασαν από λιμάνι σε λιμάνι και έφθασαν πρώτα στη Σμύρνη, στη Χίο και στην Κωνσταντινούπολη, για να συνεχίσουν στα Επτάνησα, την Πάτρα, τη Σύρο και έπειτα σε όλη την Ελλάδα. Ανάλογα με την περιοχή, είχαν και μία ονομασία. Οι Σμυρνιοί τούς έλεγαν «τσερκένια», οι Κωνσταντινουπολίτες «ουτσουρμάδε»ς, οι Πόντιοι «πουλία», οι Θρακιώτες «πετάκια», οι Επτανήσιοι «φυσούνες». Σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, οι χαρταετοί ονομάζονταν «αστέρια», «ψαλίδες», «φωτοστέφανα» κ.ά.

 Καθαρή Δευτέρα - Ο Αγάς στη Χίο

Ο «Αγάς», είναι ένα από τα ομορφότερα και παλαιότερα έθιμα της Χίου και αναβιώνει στα Μεστά και στους Ολύμπους την ημέρα της Καθαρής Δευτέρας. Πρόκειται για ένα ιδιότυπο δικαστήριο, από το οποίο δεν γλιτώνει κανες χωρίς να καταβάλει κάποιο πρόστιμο! Το έθιμο του Αγά έχει τις ρίζες του στην τουρκοκρατία και ανάγεται γύρω στο 1830-1840.
Ο «Αγάς» συνοδευόμενος από το επιτελείο του, προσπαθεί να μπει στο χωριό από την παλιά κεντρική σιδερένια πύλη. Οι φρουροί αντιστέκονται σθεναρά, αλλά τελικά θα καταφέρει να μπει, και συνοδεία βεγγαλικών και χαρτοπόλεμου, θα περάσει από τα στενά σοκάκια του μεσαιωνικού χωριού, και θα κατευθυνθεί προς την κεντρική πλατεία. Τα τελευταία χρόνια, τον «Αγά» τον συνοδεύει και η «Χανούμα», η οποία συνοδεία οργάνων φτάνει κι εκείνη στην πλατεία του χωριού και παίρνει την θέση της δίπλα του, καθ' όλη την διάρκεια των δικών που ακολουθούν.
Μετά από την πανηγυρική είσοδο στο χωριό του «Αγά» και της «Χανούμας», ο «Αγάς» κάθεται στην θέση του και ξεκινάνε οι δίκες. Γιατί ο «Αγάς» είναι ένας αυστηρός δικαστής, που δικάζει ρωμιούς και Τούρκους. Εξετάζει τα παραπτώματα που τους αφορούν, χρηματικά, ιδιοκτησιακά, ακόμα και ερωτικά (!) και καταδικάζει σχεδόν όλους τους κατηγορούμενους, οι οποίοι προέρχονται από τους θεατές του εθίμου.
Αυτός που θα καταδικαστεί είναι υποχρεωμένος να καταβάλλει ένα χρηματικό πόσο για να εξαγοράσει την ποινή του και τα χρήματα αυτά πηγαίνουν υπέρ του Πολιτιστικού Συλλόγου του χωριού. Κύριο χαρακτηριστικό της δίκης είναι το χιούμορ και τα πειράγματα, από τα οποία βέβαια κανείς δεν παρεξηγείται.  

Αλευροπόλεμος στο Γαλαξείδι

Ολόκληρο το καρναβάλι κυλά στο ρυθμό του ξεφαντώματος στην όμορφη αυτή παραλιακή πόλη της Στερεάς Ελλάδας, και δεκάδες τουρίστες σπεύδουν να δουν από κοντά στο έθιμο του αλευρομουτζουρώματος. Πρόκειται για μια καθιερωμένη γιορταστική εκδήλωση της Καθαράς Δευτέρας, όπου οι λάτρεις του καρναβαλιού δεν παίζουν με τις σερπαντίνες και το χαρτοπόλεμο, αλλά επιδίδονται στον «αλευροπόλεμο» που κρατά τις ρίζες του από το 1801.
Όπως υποδηλώνει και η ίδια η λέξη, βασικός πρωταγωνιστής της ημέρας είναι το αλεύρι, που πετιέται σε γενναιόδωρες ποσότητες μεταξύ των καρναβαλιστών την ώρα που χορεύουν σε ξεχωριστούς κύκλους οι άντρες και οι γυναίκες. Πλην όμως, όλοι τους πρέπει να είναι μουτζουρωμένοι με κάρβουνο στο πρόσωπο. Τα τελευταία χρόνια, εκτός από κάρβουνο, τα πρόσωπα είναι κρυμμένα πίσω από ένα σωρό άλλα απίθανα και διασκεδαστικά υλικά, όπως το λουλάκι, το βερνίκι των παπουτσιών και η ώχρα.

Οι Φανοί - Κοζάνη

Οι "φανοί", οι μασκαράδες που περιφέρονται σε όλη την πόλη, οι λαϊκοί οργανοπαίκτες και οι μπάντες στους δρόμους, το κρασί, τα "κιχιά" και τα κεράσματα σε όλους, η έντονη σκωπτική διάθεση και η καθολική συμμετοχή στα δρώμενα, είναι τα χαρακτηριστικά των αποκριάτικων ημερών.
Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το έθιμο των μεταμφιεσμένων (ρογκατζιάρια) είναι του 1747, η ύπαρξή τους όμως πρέπει να τοποθετηθεί γύρω στα μέσα του 17ου αιώνα, παράλληλα με την πρώτη βιοτεχνική και εμπορική ανάπτυξη της πόλης.
Παλιότερα -στις γιορτές του δωδεκαημέρου- οι ομάδες των μεταμφιεσμένων ονομάζονταν "ρογκατζιάρια" με κυριότερη αμφίεση αυτή των κωδωνοφόρων. Αυτοί φορούσαν προσωπίδα με μορφή γοργόνας, ψάθινη πανοπλία, κρεμούσαν πάνω τους κουδούνια και κυπριά και κρατούσαν ένα δρεπάνι. Όταν δυο παρέες κωδωνοφόρων συναντιόνταν σε ένα στενό δρόμο, η μία θα έπρεπε να υποχωρήσει για να περάσει η άλλη.
Όμως την υποχώρηση τη θεωρούσαν ταπεινωτική και γι' αυτό η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη. Αποτέλεσμα μιας τέτοιας σύγκρουσης ήταν γύρω στα 1860 να αλληλοσκοτωθούν δυο αδέλφια που δεν αναγνώρισε το ένα το άλλο. Από τότε οι τουρκικές αρχές απαγόρευσαν τις εκδηλώσεις, οι οποίες ξανάρχισαν μετά το 1890.
Το αναβιωμένο έθιμο -οι απόκριες- με τα "καρναβάλια" είχαν μια ανανεωμένη μορφή, αποτελώντας ολόκληρες θεατρικές παραστάσεις με θέματα από την ιστορία, τη μυθολογία, τα ταξίδια, τη σύγχρονη ζωή. Το πιο χαρακτηριστικό θέμα της εποχής ήταν το "καρναβάλι της καμήλας". Το 1938 ο Δήμος Κοζάνης επισημοποίησε τις αποκριάτικες εκδηλώσεις, που διακόπηκαν με τον πόλεμο και ξανάρχισαν το 1950.
Σήμερα, τις ημέρες του καρναβαλιού η Κοζάνη αποδεσμεύεται από τα καθημερινά προσχήματα και επαναφέρει το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα για να εκφραστεί αυθεντικότερα και να ξεφαντώσει διονυσιακά.
Το μεσημέρι της μεγάλης αποκριάς γίνεται παρέλαση αρμάτων και μεταμφιεσμένων ομάδων που εκπροσωπούν την κάθε γειτονιά. Ακολουθεί βράβευση της πιο εντυπωσιακής συμμετοχής, από το Δήμο Κοζάνης, σε ειδική τελετή που γίνεται στο πάρκο του Αγίου Δημητρίου. Το βράδυ της μεγάλης αποκριάς σε κάθε γειτονιά ανάβουν οι "φανοί", μεγάλες φωτιές γύρω από τις οποίες χορεύουν και τραγουδούν μικροί και μεγάλοι.
Το κρασί, τα "κιχιά", τα κεράσματα για όλους, αλλά κυρίως το ιδιαίτερα "καυτό" περιεχόμενο των τραγουδιών που λέγονται... "ξιανέντροπα" ή "νοικουκυρίσια", αποτελούν εγγύηση άμυνας στο τσουχτερό κρύο που επικρατεί εκείνη την εποχή

Το έθιμο του χαρταετού την Καθαροδευτέρα έχει πλέον εξαπλωθεί από άκρου σ' άκρο, σε όλη την Ελλάδα. Δεν είναι το ίδιο διαδεδομένο όμως το πέταγμα του αερόστατου, που τις ημέρες της αποκριάς συνηθίζεται στη Μεσσηνία. Χρησιμοποιώντας τις ίδιες πολύχρωμες κόλες -με αυτές που φτιάχνουν και τους χαρταετούς- κατασκευάζουν αερόστατα. Το ανοιχτό κάτω άκρο του παίρνει την όψη περιμέτρου κύκλου με τη χρήση καλαμιού, ενώ τη διάμετρο του αποτελεί ένα σύρμα, στο μέσον του οποίου τοποθετείται ένα εμποτισμένο στο πετρέλαιο στουπί, το οποίο ανάβουν λίγο πριν αφήσουν το αερόστατο, αφού πρώτα το βάλουν για λίγα λεπτά πάνω από τη φωτιά, ώστε να ζεσταθεί το εσωτερικό του, για να φύγει στα ουράνια. Ακολουθεί το κυνήγι του από ομάδες παιδιών προκειμένου να το πιάσουν και να το φέρουν πίσω.
Το έθιμο αυτό αναβιώνει οργανωμένα στην Πλατεία Όθωνος, στο ιστορικό κέντρο της Καλαμάτας, ενώ το βράδυ της Καθαράς Δευτέρας πετούν αερόστατα στο Διαβολίτσι, συμπληρώνοντας έτσι τις αποκριάτικες εκδηλώσεις στην περιοχή του Δήμου Ανδανίας. 

Με αφορμή το κείμενο της Νεοελληνικής λογοτεχνίας Α Γυμνασίου "Τα φαντάσματα"

Πρέπει να ντρεπόμαστε αν είμαστε προληπτικοί;

Το να είναι κανείς προληπτικός θεωρείται παιδαριώδες και ξεπερασμένο. Όλο και λιγότεροι είναι αυτοί που παραδέχονται ότι φοβούνται να ταξιδέψουν την Tρίτη και 13 του μηνός, να χαϊδέψουν μια μαύρη γάτα, να σπάσουν έναν καθρέφτη. Kι όμως, αυτόματα χτυπάμε ξύλο για να μην προκαλέσουμε την τύχη μας ή κουβαλάμε φυλαχτά και αντικείμενα φετίχ για να μας προστατεύουν και να μας φέρνουν γούρι. Mήπως κατά βάθος είμαστε όλοι λίγο πιο προληπτικοί από όσο θέλουμε να λέμε ότι είμαστε;

Οι προλήψεις των εγγράμματων. Λένε για τον Σίγκμουντ Φρόυντ, αυτόν το στοχαστή που τα ’βαλε με τη θρησκεία και τις προλήψεις, ότι κάθε πρωί χαιρετούσε το ίδιο πορσελάνινο κινεζικό αγαλματάκι της συλλογής του που ήταν τοποθετημένο στη δεξιά πλευρά του γραφείου του για να ξεκινήσει τη μέρα του. Kαι δεν είναι ο μόνος. Πάρα πολλά τέτοια «μαγικά» τελετουργικά, αντικείμενα φετίχ και προληπτικές πεποιθήσεις έχει διαδοθεί κατά καιρούς ότι συνήθιζαν να έχουν άνθρωποι των γραμμάτων, της επιστήμης, της τέχνης, της πολιτικής. Aλλά και ανάμεσα στους ανώνυμους δεν είναι μικρά τα ποσοστά αυτών που, για παράδειγμα, φοβούνται τον αριθμό 13, αλλά αν τους ρωτήσει κανείς, θα ισχυριστούν ότι σε καμία περίπτωση δεν είναι προληπτικοί. Tι σημαίνει, λοιπόν, να είναι κανείς προληπτικός; Τι είναι αυτό που τόσο δύσκολα το αποτινάσσουμε από πάνω μας, αλλά μας κάνει και να ντρεπόμαστε; Από πού προέρχονται και με ποιο τρόπο μας επηρεάζουν οι προλήψεις;

«Mαγική» σκέψη. Στο μάθημά του, ένας καθηγητής στο Tμήμα Ψυχολογίας ενός αγγλικού πανεπιστημίου ανακοινώνει στους φοιτητές του: «Έχω εδώ μια λίγο παλιομοδίτικη ζακέτα. Ποιος από εσάς θα ήθελε να τη φορέσει; Όποιος το κάνει θα πάρει 10 λίρες!». Oι περισσότεροι από τους παρευρισκόμενους σηκώνουν τα χέρια τους. «Θα πρέπει να προσθέσω ότι η ζακέτα ανήκε στον Φρεντ Γουεστ.» Tα περισσότερα χέρια κατεβαίνουν αμέσως. O Φρεντ Γουέστ ήταν ένας «διάσημος» δολοφόνος που είχε διαπράξει πολλούς άγριους φόνους. Mπορεί η ζακέτα να μην ανήκε πραγματικά στο δολοφόνο, όμως η ιδέα και μόνο ότι μπορεί να ήταν δική του εξηγεί τη συμπεριφορά των φοιτητών. Όλοι μας έχουμε την τάση, πολύ συχνότερα από ό,τι νομίζουμε, να προσδίδουμε σε αντικείμενα ή συμβάντα ηθικές ή ψυχικές ιδιότητες, π.χ. στην περίπτωση της ζακέτας, σαν να μπορούσε το ποιόν του ιδιοκτήτη της να μεταδοθεί και στο άψυχο αντικείμενο. Mε λίγα λόγια, σκεφτόμαστε μη λογικά και ερμηνεύουμε πράγματα με μαγικό τρόπο. Aυτό δεν είναι παρά μια μορφή πρόληψης που, όπως φαίνεται, δεν έχει χαθεί στον ορθολογικά οργανωμένο και πιστό στην επιστημονική σκέψη κόσμο μας. Ίσως, μάλιστα, συμβαίνει το αντίθετο. Oι θρησκείες, που είναι κατεξοχήν μη ορθολογιστικά σύνθετα συστήματα και περιλαμβάνουν τέτοιου είδους «μαγική» σκέψη, γνωρίζουν νέα άνθηση και ακόμη και οι επιστήμονες δεν είναι, στην καθημερινότητά τους τουλάχιστον, τελείως απαλλαγμένοι από παρα-φυσιολογικές αντιλήψεις.

Mια πολύτιμη ικανότητα. Mοιάζει σαν να χρειαζόμαστε αυτό το είδος ερμηνείας της ζωής τόσο πολύ, που όλος ο ορθολογισμός του κόσμου δεν μπόρεσε να την εξαλείψει. Γιατί άλλωστε; Πρόκειται φαίνεται για μια βαθιά ριζωμένη και πολύτιμη στην ανθρώπινη εξέλιξη ικανότητα, που μας κάνει να εξηγούμε διαισθητικά και παιδικά αυτό που δεν βλέπουμε και δεν μπορούμε να προσεγγίσουμε με τη νόηση και τη λογική. Πολλές φορές, η νόηση και η λογική μπαίνουν στη συνέχεια σε λειτουργία εξηγώντας και αναλύοντας. Mένουν όμως ακόμη και στο (μετα)μοντέρνο κόσμο μας πάρα πολλά πράγματα που εξακολουθούμε να τα αξιολογούμε με τη διαίσθησή μας. Oι μύθοι, οι προλήψεις, η λεγόμενη «μαγική σκέψη» (που είναι η πίστη ότι κάποιες πράξεις ή σημάδια προκαλούν με έναν τρόπο μαγικό καλές ή κακές συνέπειες) αντιστάθηκαν στο χρόνο, κι αυτό μας κάνει να σκεφτούμε ότι εκφράζουν πάνω απ’ όλα την εντελώς προσωπική στάση του καθένα απέναντι στη ζωή κι ότι παίζουν σημαντικό ρόλο στην ισορροπία της ανθρώπινης ψυχής. Aυτές οι διαδικασίες είναι τόσο φυσικές και αναγκαίες, ώστε παρατηρούμε πολλούς ανθρώπους να δημιουργούν μόνοι τους τις τελετουργίες τους ή να προσδίδουν ιδιαίτερη δύναμη σε ένα αντικείμενο, έχοντάς το, για παράδειγμα, συνδέσει με ένα χαρούμενο συμβάν, ένα αγαπημένο πρόσωπο, μια μέρα, έναν τόπο, ένα συναίσθημα.

H συλλογική μνήμη H ψυχολογία, προσπαθώντας να εξηγήσει την ανθρώπινη αυτή ανάγκη, ανατρέχει πίσω στη βρεφική μας ηλικία. Σύμφωνα με τον Winnicott, μεγάλο ψυχαναλυτή και παιδοψυχίατρο, το βρέφος, όταν πρωτοαρχίζει να αντιλαμβάνεται την απουσία της μητέρας του, βρίσκει ένα αντικείμενο (μια κούκλα, την πιπίλα, ένα κομμάτι πανί) που την «υποκαθιστά» και απαλύνει το φόβο του χωρισμού και τη μοναξιά που νιώθει. Tο λεγόμενο «μεταβατικό» αυτό αντικείμενο αποκτά για το βρέφος τεράστια σημασία συμβολική και, σύμφωνα με τον Winnicott, αποτελεί το σύνδεσμο του εσωτερικού κόσμου του παιδιού με τον εξωτερικό κόσμο. Tο καθησυχάζει και του επιτρέπει να εστιάζεται στον εαυτό του. Mια άλλη ερμηνεία είναι αυτή του Jung, σύμφωνα με την οποία, οι προλήψεις, όπως και τα σύμβολα που συναντάμε στη μυθολογία, στις θρησκείες, στην τέχνη, στα όνειρα, αποτελούν έκφραση της συλλογικής ανθρώπινης μνήμης, που όλοι κουβαλάμε μέσα μας. Αυτά τα σύμβολα αποτελούν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίζουμε το νόημα της ζωής μας και μ’ έναν τρόπο εντελώς πνευματικό μάς είναι απολύτως απαραίτητα.

Oι φόβοι και οι ελπίδες. Φυσικά, αυτές οι δύο ερμηνείες δεν αποκλείουν αλλά συμπληρώνουν η μία την άλλη, γιατί επιβεβαιώνουν την ανθρώπινη ανάγκη μας να έχουμε τρόπους να απαλύνουμε τους φόβους που από το ξεκίνημα της ζωής μας συνοδεύουν την ύπαρξή μας, να απαντάμε σε ερωτηματικά που από νωρίς τίθενται («Mαμά, ποιος με φυλάει εμένα;», «Yπάρχουν άγγελοι;»), να έχουμε την αίσθηση ότι δεν είμαστε εκτεθειμένοι στο άγνωστο. Το γεγονός, η πράξη, το αντικείμενο της πρόληψης σηματοδοτεί ένα φόβο και ταυτόχρονα μια ευχή και μια ελπίδα και μας επιτρέπει πολλές φορές να συγκεντρώσουμε, χάρη σε αυτό, την εσωτερική μας δύναμη, όπως ένας άνθρωπος που πιστεύει και προσεύχεται. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι υπάρχουν τόσες προλήψεις στον κόσμο του αθλητισμού! Όπου ένας άνθρωπος χρειάζεται να φτάσει στα όρια της αντοχής του και να ξεπεράσει το φόβο του, φαίνεται πως δεν επαρκούν τα υλικά μέσα και οι φυσικές δυνάμεις που διαθέτει, ακόμη κι αν αυτά αγγίζουν την τελειότητα.

Και όμως, φέρνει τύχη! O νομπελίστας Δανός φυσικός Nιλς Mπορ, όταν ένας φοιτητής του απόρησε βλέποντας κρεμασμένο στην πόρτα του ένα πέταλο για γούρι και του είπε «Δεν θα φανταζόμουν ποτέ ότι ένας άνδρας σαν και σας θα πίστευε σε τέτοιες προλήψεις», ο επιστήμονας του απάντησε: «H αλήθεια είναι ότι δεν το πιστεύω. Φαίνεται, όμως, πως το πέταλο φέρνει τύχη, είτε το πιστεύω είτε όχι!».

Πόσο ευάλωτοι είμαστε. Όπως σε καθετί που ξεφεύγει από τα όρια της λογικής, οι άνθρωποι είμαστε εξαιρετικά ευάλωτοι. Γι’ αυτό και η πίστη στις προλήψεις μπορεί να γίνει από αντικείμενο εκμετάλλευσης έως ψυχολογικά επικίνδυνη. Mέντιουμ, χαρτορίχτρες, καφετζούδες, αστρολόγοι, διάφοροι θεραπευτές, σύμβουλοι φενγκ σούι, εκμεταλλεύονται αυτήν ακριβώς την ανάγκη μας να εξηγήσουμε τη ζωή και τον κόσμο γύρω μας με τρόπο μαγικό. Ποιος δεν θα ’θελε να μπορεί να αποτρέψει προβλήματα, ατυχήματα, αρρώστιες, δυσκολίες αποφεύγοντας να ταξιδέψει την Tρίτη και δεκατρείς και να κερδίζει λεφτά, βάζοντας ένα βάτραχο με τρία πόδια να του φυλάει την πόρτα! Ένα μικρό παιδί μπορεί να πιστεύει ότι το αρκουδάκι του είναι ζωντανό, έρχεται όμως η στιγμή που νιώθει και καταλαβαίνει ότι αυτό δεν είναι αλήθεια. Ξέρει τότε ότι υπάρχουν πράγματα, δύσκολα και δυσάρεστα, που πρέπει και μπορεί να αντιμετωπίσει χωρίς «μαγική» βοήθεια. Tο αρκουδάκι δεν παύει να είναι παρηγοριά, ανακούφιση, καταφύγιο. Έχει όμως πια την αξία που το ίδιο το παιδί του δίνει. Kάπως έτσι συμβαίνει και με τις προλήψεις. Eμείς, όμως, τους δίνουμε τη σημασία που θέλουμε να έχουν στη ζωή μας.


H κ. Λουίζα Βογιατζή είναι συμβουλευτική ψυχολόγος.

Γραπτή εξέταση στη Νεοελληνική Λογοτεχνία Α Γυμνασίου

Κείμενο: Ταξίδι χωρίς επιστροφή

            Η θεία μου έχασε το χρώμα της.         

            - Γιάγκο, δε θα φύγω χωρίς εσένα, ποτέ! Είναι λοιπόν τόσο άσχημη η κατάσταση;

            Ο θείος κατέβασε το κεφάλι για να κρύψει την απελπισία του.

            -Είναι, Ερμιόνη, δε σου το κρύβω. Όμως, υπάρχουν και ελπίδες, ακόμα, υπάρχουν...Ο Θεός είναι μεγάλος! Πάντως εσείς θα φύγετε σήμερα. Μην επιμένεις, μη με στενοχωρείς. Έχω ανάγκη να συγκεντρωθώ. Πρέπει να φύγω αμέσως για το εργοστάσιο. Εσύ πήγαινε στο σπίτι, αν νομίζεις πως χρειάζεται να πάρεις τίποτα.

            Όταν έφυγε ο θείος Γιάγκος, η θεία μου έμεινε εκεί στη θέση της, απολιθωμένη, άβουλη, νεκρή. Ύστερα την έπιασε πάλι το στομάχι της κι άρχισε να κάνει εμετούς, όπως τότε στην καταστροφή την πρώτη, του Αϊντινιού. .........................................................................................................................................

            Έτρεξα να ντυθώ. Αισθανόμουν ανατριχίλες, σαστισμάρα και διάθεση να κλάψω. Σε λίγο μπήκε στο δωμάτιό μου η θεία Ερμιόνη. Στα χέρια της κρατούσε μια σακουλίτσα λίρες.

            -Αυτά, δώσε τα στη μητέρα σου, μου είπε, και πες της (εδώ η θεία μου μεταχειρίστηκε πληθυντικό) να τα φυλάξουν, να μην τα ξοδέψουν. Μόλις δουν πως πλησιάζουν οι Τούρκοι, να μπαρκάρουν με το πρώτο βαπόρι, με το πρώτο καΐκι. Μη γελαστούν και ξενοιαστούν. Ακούς;

            Σ’ όλη τη διαδρομή, καθώς αγκομαχούσε το τρενάκι του Μπουτζά για να φτάσει στη Σμύρνη, αγκομαχούσε κι η καρδιά μου από την αγωνία. Τα μάτια μου παίζανε νευρικά αρπάζοντας εκείνες τις όλο γαλήνη εικόνες του ήρεμου τοπίου: τα περιβόλια με τα δέντρα, που κλαριά τους γέρνανε ως κάτω απ’ τον πλούσιο καρπό, τα κοκκινόμαυρα χώματα, που ρουφούσαν ηδονικά τα τρεχούμενα λαχταριστά νερά, τις αγελάδες και τ’ άλογα που αδιάφορα μασούλιζαν το αφράτο χώμα τους.

            Μέσα μου πάλευε η συγκίνηση με την οργή. Γιατί πάλι αυτή η αναταραχή κι η τρικυμία; Γιατί οι άνθρωποι του τόπου μας έπρεπε να τρέχουν κυνηγημένοι και να σκοτώνονται; Γιατί να καίγονται πάλι τα σπίτια τους και τα σπαρτά τους και οι ελπίδες τους; Γιατί δε βρισκόταν ένας τρόπος να ζει ο καθένας στη γη των προγόνων του και να τη δουλεύει ήσυχα και καλά, είτε Τούρκος ήταν είτε Έλληνας; Να ‘ταν από Θεού δοσμένο τότε, δε θα ‘ταν πόλεμος, θα ‘ταν σεισμός, αστροπελέκι, πλημμύρα. Τούτη τη συμφορά ποιοι άνθρωποι να τη φτιάχναν και γιατί;  

Ερωτήσεις: 1. Σε ποια χρονική περίοδο αναφέρεται το κείμενο; Ποιο πρόβλημα αντιμετωπίζει η ηρωίδα; 
2.α. Σε ποιο πρόσωπο γράφεται το απόσπασμα και γιατί;
2.β. Να εντοπίσετε ένα απόσπασμα στο οποίο υπάρχει διάλογος, να βρείτε τα πρόσωπα που συμμετέχουν σ’ αυτόν και να αναφερθείτε στην προσφορά του διαλόγου μέσα στο κείμενο

3.α. Να βρείτε στο κείμενο τρία χωρία όπου να διαφαίνεται το χιουμοριστικό (ή ειρωνικό) ύφος του συγγραφέα.

3.β. Να αντιστοιχίσετε τις φράσεις της στήλης Α με τα σχήματα λόγου της στήλης Β

Στήλη Α	Στήλη Β
1.Ο πατέρας μου έσκυψε, άγγιξε τα μαλλιά μου, με χάιδεψε	Α. παρομοίωση
2. Ήμουν σαν ένα μικρό καταστολισμένο σφαγάρι	Β. μεταφορά
3. κάρφωσα τα μάτια μου στην κορφή του κεφαλιού του	Γ. ασύνδετο σχήμα
4. μισό χαρούμενος μισό αλαφιασμένος	Δ. μεταφορά
5. μια μέρα έδεσα κόμπο την καρδιά μου	5. αντίθεση

4α. Να σχολιάσετε το απόσπασμα από «Μέσα μου πάλευε....και γιατί;». Ποιο μήνυμα θέλει να περάσει η συγγραφέας του μυθιστορήματος;
4β. Να αναφερθείτε στις αντιδράσεις της Ερμιόνης και του Γιάγκου στο συγκεκριμένο απόσπασμα. Γιατί αντιδρούν διαφορετικά;
5. Να περιγράψετε την ψυχολογική κατάσταση της Αλίκης με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο.

Γραπτή εξέταση στη Νεοελληνική Λογοτεχνία Α Γυμνασίου

Κείμενο: «Οι Πιτσιρίκοι»

         

Τα ξέρει αυτά ο κάθε Γερμανός που του εμπιστεύθηκαν αυτοκίνητο, γιατί πολλά είδαν και πάθαν όλοι τους από τους σαλταδόρους. Αλλά και ο κίνδυνος των πιτσιρίκων δεν είναι μικρός. Ένας ακήρυχτος πόλεμος υπάρχει ανάμεσα στα θηρία και τα πεινασμένα αλητάκια της Αθήνας. Η πονηριά είναι το όπλο τους. Όταν δε βάζουν σε ενέργεια αυτή και κάνουν τον πόλεμο ανοιχτά, πάνε χαμένα. Οι Γερμανοί δε χωρατεύουν. Στις αρχές που πρωτομπήκαν, παιδιά πετροβόλησαν ένα αυτοκίνητο. Λυσσασμένος φρενάρισε και κατέβηκε ο Γερμανός. Έπιασε ένα. Άδραξε το χέρι του παιδιού, το’ φερε στο γόνατό του και το’ σπασε, όπως σπάζεις ένα ξύλο. Ούρλιαξε το παιδί κι έπεσε λιπόθυμο. Κι ο Γερμανός το παράτησε εκεί, ξανανέβηκε στο αυτοκίνητό του και έφυγε. Η ανθρωπιά είναι πολυτέλεια περιττή, είπε ο χιτλερισμός, και πήραν σκληρή πείρα ως και τα μωρά.

          Παίρνει τα μέτρα του ο Πολύφημος. Κοιτά γύρω. Κι ακριβώς για ν’ αποφύγει κανένα αναπάντεχο, έχει ανάψει και τα φώτα του αυτοκινήτου. Κι ακόμα, για να ΄ναι σίγουρος εκατό τα εκατό, δε στέκεται σ’ ένα μέρος, παρά φέρνει βόλτες γύρω γύρω από το φορτηγό. Αν κοτάς, Οδυσσέα, έλα! Κι έρχεται ο Οδυσσέας. Πατρίδα του είναι το χώμα που πατά ο Κύκλωπας, κι αν ζωντάνεψε αυτός σε τούτα τα χώματα, δεν πέθανε ποτέ το πολυμήχανο πνεύμα του πολύμητι[1]. Μόνο που ο ομηρικός ήρωας τούτη τη φορά είναι παιδάκι δέκα χρόνων. Πεινασμένο. Κουρελίδικο. Εύθυμο ωστόσο και παμπόνηρο. Κρατά ένα τσιγάρο και πλησιάζει το παλιό φανάρι του αυτοκινήτου. Σταματά ο Γερμανός και το κοιτά. Τι θέλει να κάνει; Σκύβει ο μικρός να ανάψει το τσιγάρο του απ’ το ηλεκτρικό. Κι ο Κύκλωπας απορεί.

          Με παραστατικές χειρονομίες εξηγεί ο πιτσιρίκος την πρότασή του στον Κύκλωπα. Εκείνος τον κοιτά και διασκεδάζει.

-         Ντεν καταλαβαίνει.

-         Νιξ;

-         Είσαι μάπας.

          Ο Γερμανός βγάζει τον αναπτήρα. Τον ανάβει και δίνει φωτιά στον πιτσιρίκο. Αλλά ο πιτσιρίκος του κάνει χωρατά. Φου και σβήνει τον αναπτήρα. Γελά ο Κύκλωπας. Τι παιχνιδιάρηδες που είναι οι πιτσιρίκοι στην Ελλάδα! Ξανανάβει τον αναπτήρα, τον απλώνει. Πλησιάζει το μούτρο του ο πιτσιρίκος, φέρνει κοντά το τσιγάρο του, κάνει τάχα πως ανάβει, ύστερα απότομα πάλι φου και σβήνει τον αναπτήρα. Ξεκαρδίζεται ο Γερμανός:

-         Χο, χο, χο!

          Κουτοί και πεισματάρηδες που είναι οι πιτσιρίκοι στην Ελλάδα! Ένας πελώριος Γερμανός νιώθει την απέραντη υπεροχή του απέναντι σ΄αυτό το μικροσκοπικό χαζόπραμα και καθώς το βλέπει να τραβάει πάλι στο φανάρι για ν’ ανάψει βρίσκει πως έχει δίκιο ο Χίτλερ να βραχνιάζει πως οι Γερμανοί είναι έξυπνος και περιούσιος λαός, που προορίστηκε από τη Θεία Πρόνοια να καβαλήσει όλους τους λαούς που είναι κουτοί.                                                                                 Δημήτρης Ψαθάς

Ερωτήσεις:

1. Σε ποια ιστορική περίοδο αναφέρεται το διήγημα αυτό; Ποιος είναι ο Κύκλωπας και ποιος ο Οδυσσέας;

Μονάδες 5

2.α. Να εντοπίσετε ένα απόσπασμα στο οποίο υπάρχει διάλογος, να βρείτε τα πρόσωπα που συμμετέχουν σ’ αυτόν και να αναφερθείτε στην προσφορά του διαλόγου μέσα στο κείμενο.

2.β. Σε ποιο πρόσωπο γράφεται το απόσπασμα και γιατί;

Μονάδες 5

3. Ένα χαρακτηριστικό του συγγραφέα είναι το χιούμορ του και η λεπτή του ειρωνεία. Βρείτε δύο σημεία στο κείμενο που σας δίνεται που να επαληθεύει την παραπάνω άποψη και περιγράψτε τα.

Μονάδες 5

4. Να αναπτύξετε τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι Γερμανοί στο διήγημα κάνοντας αναφορά σε σημεία του κειμένου.

Μονάδες 5

Καλή επιτυχία!

---

[1] έξυπνος